Орта ағылшын тіліндегі түпнұсқа
Қазақша аударма
Hic incipiunt constituciones artis gemetriae secundum Eucyldem.
Мұнда Евклид бойынша геометрия өнерінің ережелері басталады.
Whose wol bothe wel rede and loke,
He may fynde wryte yn olde boke
Of grete lordys and eke ladyysse,
That hade mony chyldryn y-fere, y-wisse;
And hade no rentys to fynde hem wyth,
Nowther yn towne, ny felde, ny fryth:
A cownsel togeder they cowthe hem take;
To ordeyne for these chyldryn sake,
How they my[g]th best lede here lyfe
Withoute gret desese, care and stryfe;
And most for the multytude that was comynge
Of here chyldryn after here [g]yndynge.
Кім жақсылап оқып, зер салса, көне кітаптан ұлы лордтар мен ханымдар туралы жазылғанды табады: олардың бірге көп баласы болған, ал оларды асырайтын табысы жоқ еді, не қалада, не егістікте, не орманда. Олар бір кеңеске жиналып, балаларының қамы үшін ауыр қиыншылықсыз, уайым мен талассыз қалай өмір сүруге болатынын, әсіресе өздері дүниеге әкелген балаларының өсіп келе жатқан көптігін ойластырды.
(They) sende thenne after grete clerkys,
To techyn hem thenne gode werkys;
And pray we hem, for our Lordys sake,
To oure chyldryn sum werke to make,
That they my[g]th gete here lyvynge therby,
Bothe wel and onestlyche, ful sycurly.
Содан соң олар ұлы ғалымдарды шақыртып, балаларына жақсы іс үйретуін сұрады. Иеміз үшін балаларына бір кәсіп жасап беруін өтінді, сол арқылы олар күн көрісін адал да абыройлы түрде, толық сенімділікпен таба алсын.
Yn that tyme, thro[g]gh good gemetry,
Thys onest craft of good masonry
Wes ordeynt and made yn thys manere,
Y-cownterfetyd of thys clerkys y-fere;
At these lordys prayers they cownterfetyd gemetry,
And [g]af hyt the name of masonry,
For the moste oneste craft of alle.
These lordys chyldryn therto dede falle,
To lurne of hym the craft of gemetry,
The wheche he made ful curysly;
Thro[g]gh fadrys prayers and modrys also,
Thys onest craft he putte hem to.
Сол кезде геометрия арқылы осы адал өнер, яғни жақсы тас қалаушылық, осылай тағайындалып, құрылды: оны сол ғалымдар бірге жасап шықты. Лордтардың өтініші бойынша олар геометрияны құрып, оған тас қалаушылық деген ат берді, өйткені ол барлық кәсіптің ең адалы. Лордтардың балалары осыған кірісіп, геометрия өнерін одан үйренді; ол оны өте шебер етіп жасаған еді. Әкелердің де, аналардың да өтініші бойынша ол осы адал өнерге оларды баулыды.
He that lerned best, and were of onesté,
And passud hys felows yn curysté;
[G]ef yn that craft he dede hym passe,
He schulde have more worschepe then the lasse.
Thys grete clerkys name was clept Euclyde,
Hys name hyt spradde ful wondur wyde.
Get thys grete clerke more ordeynt he
To hym that was herre yn thys degré,
That he schulde teche the synplyst of (wytte)
Yn that onest craft to be parfytte;
And so uchon schulle techyn othur,
And love togeder as syster and brothur.
Кім ең жақсы үйреніп, адал болса және шеберлікте серіктерінен асып түссе, ол кем түскендерден көбірек құрмет көруге тиіс болды. Бұл ұлы ғалымның аты Евклид еді, оның есімі алыс-алыс жерлерге тарады. Сонымен қатар бұл ұлы ғалым осы дәрежеде жоғары тұрғанға мынаны тапсырды: ақыл-ойы ең қарапайым адамды осы адал өнерде кемел болғанша үйретсін. Осылайша әрқайсысы бір-бірін үйретіп, аға-інідей, апа-сіңлідей бірін-бірі сүйсін.
Forthermore [g]et that ordeynt he,
Mayster y-called so schulde he be;
So that he were most y-worschepede,
Thenne sculde he be so y-clepede:
But mason schulde never won other calle,
Withynne the craft amongus hem alle,
Ny soget, ny servand, my dere brother,
Tha[g]ht he be not so perfyt as ys another;
Uchon sculle calle other felows by cuthe,
For cause they come of ladyes burthe.
On thys maner, thro[g] good wytte of gemetry,
Bygan furst the craft of masonry:
Одан әрі ол мынаны да белгіледі: ең құрметтісі «Шебер» деп аталсын. Ал масондар бір-бірін, құрметті бауырым, осы өнердің ішінде ешқашан «бағыныштысы» не «қызметшісі» деп атамасын, ол басқасындай кемел болмаса да. Әрқайсысы өзгелерін «серік» деп сыпайы атасын, өйткені бәрі де текті аналардан туған. Осылайша, геометрияның жақсы ақылы арқылы тас қалаушылық өнері алғаш басталды: ғалым Евклид геометрияның осы өнерін Мысыр елінде осылай тапқан.
The clerk Euclyde on thys wyse hyt fonde,
Thys craft of gemetry yn Egypte londe.
Yn Egypte he taw[g]hte hyt ful wyde,
Yn dyvers londe on every syde;
Mony erys afterwarde, y understonde,
[G]er that the craft com ynto thys londe,
Thys craft com ynto Englond, as y [g]ow say,
Yn tyme of good kynge Adelstonus day;
He made tho bothe halle and eke bowre,
And hye templus of gret honowre,
To sportyn hym yn bothe day and ny[g]th,
An to worschepe hys God with alle hys my[g]th.
Мысырда ол бұл өнерді кеңінен үйретті, содан кейін түрлі елдерде, төрт тарапқа таратты. Менің түсінуімше, өнер осы елге жеткенше көп жылдар өтті. Бұл өнер Англияға, айтып отырғанымдай, ізгі патша Этельстан заманында келді. Ол сонда залдар мен бөлмелерді, зор құрмет тұтатын биік ғибадатханаларды салдырды, сонда күндіз-түні сергіп, бар күшімен өз Құдайына құлшылық етуі үшін.
Thys goode lorde loved thys craft ful wel,
And purposud to strenthyn hyt every del,
For dyvers defawtys that yn the craft he fonde;
He sende about ynto the londe
After alle the masonus of the crafte,
To come to hym ful evene stra[g]fte,
For to amende these defautys alle
By good consel, [g]ef hyt myt[g]th falle.
Бұл ізгі билеуші бұл өнерді қатты жақсы көрді және оны түгел нығайтуды ниет етті, өйткені өнерден түрлі кемшіліктер тапқан еді. Ол елдің төрт жағына адам жіберіп, өнердің барлық масондарын өзіне тез арада келуге шақырды, бұл кемшіліктердің бәрін жақсы кеңеспен түзеп алу үшін, егер сәті түссе.
A semblé thenne he cowthe let make
Of dyvers lordis, yn here state,
Dukys, erlys, and barnes also,
Kyn[g]thys, sqwyers, and mony mo,
And the grete burges of that syté,
They were ther alle yn here degré;
These were ther uchon algate,
To ordeyne for these masonus astate.
Ther they sow[g]ton by here wytte,
How they my[g]thyn governe hytte:
Fyftene artyculus they ther sow[g]ton
And fyftene poyntys they wro[g]ton.
Содан соң ол түрлі лордтардан жиын шақыртты, әрқайсысы өз дәрежесімен келді: герцогтар, графтар, барондар, рыцарлар, сквайрлар және тағы көп адам, сондай-ақ сол қаланың ірі азаматтары. Олардың бәрі сонда үнемі болып, масондардың жағдайын реттеуге кірісті. Олар ақылдарымен оны қалай басқаруға болатынын іздеді: он бес бап іздеп тауып, он бес тармақ құрастырды.
Hic incipit articulus primus.
The furste artycul of thys gemetry:--
The mayster mason moste be ful securly
Bothe stedefast, trusty, and trwe,
Hyt schal hum never thenne arewe:
And pay thy felows after the coste,
As vytaylys goth thenne, wel thou woste;
And pay them trwly, apon thy fay,
What that they deserven may;
And to her hure take no more,
But what they mowe serve fore;
And spare, nowther for love ny drede,
Of nowther partys to take no mede;
Of lord ny felow, whether he be,
Of hem thou take no maner of fe;
And as a jugge stonde upry[g]th,
And thenne thou dost to bothe good ry[g]th;
And trwly do thys whersever thou gost,
Thy worschep, thy profyt, hyt shcal be most.
Мұнда бірінші бап басталады.
Осы геометрияның бірінші бабы: шебер масон мығым, берік, сенімді және шыншыл болуға тиіс; бұл оған ешқашан өкініш әкелмейді. Серіктеріңе азық-түліктің бағасына қарай төле; олардың еңбегіне лайық болғанын, ант етіп, адал төле. Олардың ақысынан артық ештеңе алма, тек еңбегіне тұрарлығын ғана ал. Сүйіспеншілікпен де, қорқынышпен де ешбір жақтан пара алма: лордтан да, серіктен де, кім болса да, ешқандай ақы алма. Төреші сияқты тік тұр, сонда екі жаққа да әділдік жасайсың. Қайда барсаң да осылай адал істе: сенің абыройың мен пайдаң соңда ең көп болады.
Articulus secundus.
The secunde artycul of good masonry,
As [g]e mowe hyt here hyr specyaly,
That every mayster, that ys a mason,
Most ben at the generale congregacyon,
So that he hyt resonably y-tolde
Where that the semblé schal be holde;
And to that semblé he most nede gon,
But he have a resenabul skwsacyon,
Or but he be unbuxom to that craft,
Or with falssehed ys over-raft,
Or ellus sekenes hath hym so stronge,
That he may not com hem amonge;
That ys a skwsacyon, good and abulle,
To that semblé withoute fabulle.
Екінші бап.
Жақсы тас қалаушылықтың екінші бабы, мұнда ерекше тыңдайтындарыңыздай: масон болған әрбір шебер жалпы жиналысқа келуге тиіс, тек оған жиын қай жерде болатыны ақылға сыйымды түрде айтылған болсын. Ол сол жиынға міндетті түрде баруы керек, егер дәлелді себебі болмаса: не өнерге бағынбаған, не жалғандыққа ұрынған, не ауруы қатты болып, олардың арасына келе алмаса ғана. Бұл жиынға келмеудің жақсы әрі жарамды себебі, ертегісіз.
Articulus tercius.
The thrydde artycul for sothe hyt ysse,
That the mayster take to no prentysse,
but he have good seuerans to dwelle
Seven [g]er with hym, as y [g]ow telle,
Hys craft to lurne, that ys profytable;
Withynne lasse he may not be able
To lordys profyt, ny to his owne,
As [g]e mowe knowe by good resowne.
Үшінші бап.
Үшінші бап шынында мынау: шебер, жеті жыл бірге тұратынына жақсы кепілі болмаса, шәкірт алмасын, мен айтып отырғанымдай, пайдалы осы өнерді үйренуі үшін. Одан қысқа мерзімде ол не лордтың, не өз пайдасына жарай алмайды, мұны жақсы ақылмен өздеріңіз білесіздер.
Articulus quartus.
The fowrhe artycul thys moste be
That the mayster hym wel be-se,
That he no bondemon prentys make,
Ny for no covetyse do hym take;
For the lord that he ys bonde to,
May fache the prentes whersever he go.
Gef yn the logge he were y-take,
Muche desese hyt mygth ther make,
And suche case hyt mygth befalle,
That hyt mygth greve summe or alle.
For alle the masonus tht ben there
Wol stonde togedur hol y-fere
Gef suche won yn that craft schulde swelle,
Of dyvers desesys ge mygth telle:
For more gese thenne, and of honeste,
Take a prentes of herre degre.
By olde tyme wryten y fynde
That the prenes schulde be of gentyl kynde;
And so symtyme grete lordys blod
Toke thys gemetry, that ys ful good.
Төртінші бап.
Төртінші бап мынау болуға тиіс: шебер өзін жақсы сақтап, құл шәкірт жасамасын, ешбір сараңдықпен оны қабылдамасын. Өйткені ол кімнің құлы болса, сол лорд шәкіртті қайда барса да алып кете алады. Егер ол ложада ұсталса, онда көп ыңғайсыздық тудырар еді, мұндай жағдай кейбіреулерін не бәрін де ренжітуі мүмкін. Өйткені сондағы барлық масондар бірге тұрады, егер мұндай біреу осы өнерге араласа бастаса; түрлі қиындықтарды өздеріңіз де айта аласыздар. Сондықтан көбірек жайлылық пен абырой үшін жоғарырақ дәрежелі адамды шәкірт ал. Көне заманнан жазылғаннан мынаны табамын: шәкірт текті жан болуға тиіс; осылайша кейде ұлы лордтардың қаны да осы өте жақсы геометрияны үйренген.
Articulus quintus.
The fyfthe artycul ys swythe good,
So that the prentes be of lawful blod;
The mayster schal not, for no vantage,
Make no prentes that ys outrage;
Hyt ys to mene, as [g]e mowe here,
That he have hys lymes hole alle y-fere;
To the craft hyt were gret schame,
To make an halt mon and a lame,
For an unperfyt mon of suche blod
Schulde do the craft but lytul good.
Thus [g]e mowe knowe everychon,
The craft wolde have a my[g]hty mon;
A maymed mon he hath no my[g]ht,
[G]e mowe hyt knowe long [g]er ny[g]ht.
Бесінші бап.
Бесінші бап өте жақсы: шәкірт заңды некеден туған болсын. Шебер ешбір пайда үшін кемтар шәкірт алмасын; мұның мәнісі, естіп отырғандарыңыздай, оның барлық мүшесі түгел болуы керек. Ақсақ пен кемтарды қабылдау өнер үшін үлкен ұят болар еді, өйткені мұндай нәсілдің кемтар адамы өнерге аз ғана пайда келтіреді. Сонымен, бәріңіз біліңіздер: өнер күшті адамды қажет етеді; мүгедектің күші жоқ, оны кешке дейін-ақ білесіздер.
Articulus sextus.
The syxte artycul [g]e mowe not mysse,
That the mayster do the lord no pregedysse,
To take of the lord, for hyse prentyse,
Also muche as hys felows don, yn alle vyse.
For yn that craft they ben ful perfyt,
So ys not he, [g]e mowe sen hyt.
Also hyt were a[g]eynus good reson,
To take hys, hure as hys felows don.
Thys same artycul, yn thys casse,
Juggythe the prentes to take lasse
Thenne hys felows, that ben ful perfyt.
Yn dyvers maters, conne qwyte hyt,
The mayster may his prentes so enforme,
That hys hure may crese ful [g]urne,
And, ger hys terme come to an ende,
Hys hure may ful wel amende.
Алтыншы бап.
Алтыншы бапты жіберіп алуға болмайды: шебер лордқа зиян келтірмесін, шәкірті үшін лордтан серіктері алғанша ала көрмесін. Өйткені серіктер бұл өнерде толық кемел, ал ол олай емес, өздеріңіз көріп отырсыздар. Сондай-ақ оның ақысын серіктеріндей алуы ақылға қайшы болар еді. Осы бап осы жағдайда шәкірттің толық кемел серіктерінен аз алуын белгілейді. Түрлі мәселелерде ол оны өтеп те алады: шебер шәкіртін солай үйретуі мүмкін, сонда оның ақысы тез өседі, ал мерзімі аяқталмай тұрып-ақ ақысы айтарлықтай артуы мүмкін.
Articulus septimus.
The seventhe artycul that ys now here,
Ful wel wol telle gow, alle y-fere,
That no mayster, for favour ny drede,
Schal no thef nowther clothe ny fede.
Theves he schal herberon never won,
Ny hym that hath y-quellude a mon,
Wy thylike that hath a febul name,
Lest hyt wolde turne the craft to schame.
Жетінші бап.
Міне, жетінші бап бәріңізге айқын айтады: ешбір шебер, жақсы көргендіктен де, қорыққандықтан да, ұрыны киіндірмесін, тамақтандырмасын. Ол ешбір ұрыны паналатпасын, адам өлтірген біреуді де, жаман атағы барларды да, өйткені бұл өнерді масқараға ұшыратуы мүмкін.
Articulus octavus.
The eghte artycul schewt [g]ow so,
That the mayster may hyt wel do,
[G]ef that he have any mon of crafte,
And be not also perfyt as he au[g]te,
He may hym change sone anon,
And take for hym a perfytur mon.
Suche a mon, thro[g]e rechelaschepe,
My[g]th do the craft schert worschepe.
Сегізінші бап.
Сегізінші бап сендерге мынаны көрсетеді: шебердің қол астында өнер адамы болып, ол тиісті дәрежеде кемел болмаса, шебер оны тез ауыстырып, орнына кемелірек адамды алуына болады. Мұндай адам, салақтығынан, өнердің абыройын кемітуі мүмкін.
Articulus nonus.
The nynthe artycul schewet ful welle,
That the mayster be both wyse and felle;
That no werke he undurtake,
But he conne bothe hyt ende and make;
And that hyt be to the lordes profyt also,
And to hys craft, whersever he go;
And that the grond be wel y-take,
That hyt nowther fle ny grake.
Тоғызыншы бап.
Тоғызыншы бап өте айқын көрсетеді: шебер дана да, қайратты да болсын; ақырына дейін жеткізіп, жасай алмайтын жұмысқа кіріспесін; ол лордтың пайдасына да, өзінің өнеріне де, қайда барса да, жарасын; іргетас жақсы қаланып, ол ешқашан сынбасын да жарылмасын.
Articulus decimus.
The then the artycul ys for to knowe,
Amonge the craft, to hye and lowe,
There schal no mayster supplante other,
But be togeder as systur and brother,
Yn thys curyus craft, alle and som,
That longuth to a maystur mason.
Ny he schal not supplante non other mon,
That hath y-take a werke hym uppon,
Yn peyne therof that ys so stronge,
That peyseth no lasse thenne ten ponge,
But [g]ef that he be gulty y-fonde,
That toke furst the werke on honde;
For no mon yn masonry
Schal no supplante othur securly,
But [g]ef that hyt be so y-wro[g]th,
That hyt turne the werke to nogth;
Thenne may a mason that werk crave,
To the lordes profyt hyt for to save;
Yn suche a case but hyt do falle,
Ther schal no mason medul withalle.
Forsothe he that begynnyth the gronde,
And he be a mason goode and sonde,
For hath hyt sycurly yn hys mynde
To brynge the werke to ful good ende.
Оныншы бап.
Оныншы бап өнердің ішінде жоғарыдан төменге дейін бәріне білуге тиіс: ешбір шебер екіншісінің орнына таласпасын, бұл тамаша өнерде, шебер масонға тиесілі барлық істе, бәрі аға-іні, апа-сіңлідей бірге болсын. Сондай-ақ ол жұмысты өз мойнына алған басқа адамның орнын алмасын; бұл үшін айып қатты, он фунттан кем тартпайды, тек жұмысты бірінші болып қолға алған адам кінәлі болып шықса ғана. Өйткені масондықта ешкім ешкімнің орнына ешқашан таласпасын, тек жұмыс бүлініп, іс құрдымға кететін болса ғана. Сонда басқа масон лордтың пайдасын сақтау үшін сол жұмысты сұрай алады. Мұндай жағдай болмаса, ешбір масон араласпасын. Расында, іргетасты бастаған адам жақсы әрі мығым масон болса, ол жұмысты толық жақсы аяқтауды көңілінде бекем ұстайды.
Articulus undecimus.
The eleventhe artycul y telle the,
That he ys bothe fayr and fre;
For he techyt, by hys my[g]th,
That no mason schulde worche be ny[g]th,
But [g]ef hyt be yn practesynge of wytte,
[G]ef that y cowthe amende hytte.
Он бірінші бап.
Он бірінші бап, саған айтамын, әділ де әрі ізгі: ол өз күшімен мынаны үйретеді, ешбір масон түнде жұмыс істемесін, тек ақыл-ойды жаттықтыру үшін болмаса, егер мен оны жетілдіре алсам.
Articulus duodecimus.
The twelfthe artycul ys of hye honesté
To [g]every mason, whersever he be;
He schal not hys felows werk deprave,
[G]ef that he wol hys honesté save;
With honest wordes he hyt comende,
By the wytte that God the dede sende;
Buy hyt amende by al that thou may,
Bytwynne [g]ow bothe withoute nay.
Он екінші бап.
Он екінші бап әрбір масонға, қайда болса да, зор адалдық бабы: ол өз абыройын сақтағысы келсе, серігінің жұмысын мұқатпасын; оны Құдай саған жіберген ақылмен, адал сөздермен мақтасын. Бірақ оны өз күшіңнің бәрімен түзе, екеуің арасында, дауыссыз.
Articulus xiijus.
The threttene artycul, so God me save,
Ys,[g]ef that the mayster a prentes have,
Enterlyche thenne that he hym teche,
And meserable poyntes that he hym reche,
That he the craft abelyche may conne,
Whersever he go undur the sonne.
Он үшінші бап.
Он үшінші бап, Құдай мені сақтасын, мынау: шебердің шәкірті болса, оны толық үйретсін және оған өлшемді тәсілдерді үйретсін, сонда ол күннің астында қайда барса да өнерді жақсы біле алады.
Articulus xiiijus.
The fowrtene artycul, by good reson,
Scheweth the mayster how he schal don;
He schal no prentes to hym take,
Byt dyvers crys he have to make,
That he may, withynne hys terme,
Of hym dyvers poyntes may lurne.
Он төртінші бап.
Он төртінші бап, дұрыс ақылмен, шеберге қалай істеуі керегін көрсетеді: оның жасайтын түрлі жұмысы болмаса, шәкірт алмасын, сонда шәкірт өз мерзімінің ішінде одан түрлі тәсілдерді үйрене алады.
Articulus quindecimus.
The fyftene artycul maketh an ende,
For to the mayster he ys a frende;
To lere hym so, that for no mon,
No fals mantenans he take hym apon,
Ny maynteine hys felows yn here synne,
For no good that he my[g]th wynne;
Ny no fals sware sofre hem to make,
For drede of here sowles sake;
Lest hyt wolde turne the craft to schame,
And hymself to mechul blame.
Он бесінші бап.
Он бесінші бап аяқтайды, өйткені ол шеберге дос. Ол шәкіртті былай үйретуге тиіс: ешкім үшін жалған қорғаушылықты мойнына алмасын, серіктерін күнәсінде қолдамасын, қандай пайда табатын болса да. Олардың жан-дүниесінің қамы үшін жалған ант беруіне жол бермесін, өйткені бұл өнерді масқараға, оның өзін үлкен айыпқа ұшыратады.
Plures Constituciones.
At thys semblé were poyntes y-ordeynt mo,
Of grete lordys and maystrys also,
That whose wol conne thys craft and com to astate,
He most love wel God, and holy churche algate,
And hys mayster also, that he ys wythe,
Whersever he go, yn fylde or frythe;
And thy felows thou love also,
For that they craft wol that thou do.
Қосымша ережелер.
Осы жиында ұлы лордтар мен шеберлер тағы да тармақтар белгіледі: кім бұл өнерді білгісі келіп, құрметті дәрежеге жеткісі келсе, Құдайды және қасиетті шіркеуді үнемі сүюге тиіс, сондай-ақ өзі бірге болған шеберін, қайда барса да, далада болсын, орманда болсын. Серіктеріңді де сүй, өйткені сенің өнерің осыны талап етеді.
Secundus punctus.
The secunde poynt, as y [g]ow say,
That the mason worche apon the werk day,
Also trwly, as he con or may,
To deserve hys huyre for the halyday,
And trwly to labrun on hys dede,
Wel deserve to have hys mede.
Екінші тармақ.
Екінші тармақ, айтқанымдай, мынау: масон жұмыс күні қолынан келгенше адал еңбек етсін, сонда мереке күнінің ақысына да лайық болады; өз ісіне адал еңбек етіп, сыйлығын алуға лайықты болсын.
Tercius punctus.
The thrydde poynt most be severele,
With the prentes knowe hyt wele,
Hys mayster conwsel he kepe and close,
And hys felows by hys goode purpose;
The prevetyse of the chamber telle he no man,
Ny yn the logge whatsever they done;
Whatsever thou heryst, or syste hem do,
Telle hyt no mon, whersever thou go;
The conwsel of halls, and [g]eke of bowre,
Kepe hyt wel to gret honowre,
Lest hyt wolde torne thyself to blame,
And brynge the craft ynto gret schame.
Үшінші тармақ.
Үшінші тармақ жеке-жеке орындалуға тиіс: шәкірт оны жақсы білсін. Ол шеберінің кеңесін, ниетіне орай серіктерінің де кеңесін, жасырын сақтасын. Бөлменің құпиясын ешкімге айтпасын, ложада олар не істесе де айтпасын. Не естісең де, не көрсең де, оларды не істеп жатқанын, қайда барсаң да ешкімге айтпа. Залдың да, бөлменің де кеңесін зор абыроймен жақсы сақта, әйтпесе ол өзіңді айыпқа ұшыратып, өнерді үлкен масқараға душар етеді.
Quartus punctus.
The fowrthe poynt techyth us alse,
That no mon to hys craft be false;
Errour he schal maynteine none
A[g]eynus the craft, but let hyt gone;
Ny no pregedysse he schal not do
To hys mayster, ny hys felows also;
And that[g]th the prentes be under awe,
[G]et he wolde have the same lawe.
Төртінші тармақ.
Төртінші тармақ бізге мынаны да үйретеді: ешкім өз өнеріне жалған болмасын; өнерге қарсы қателікті қолдамасын, оны тастасын. Шеберіне де, серіктеріне де зиян келтірмесін. Шәкірт бағыныңқы болса да, ол да дәл сол заңға бағынады.
Quintus punctus.
The fyfthe poynte ys, withoute nay,
That whenne the mason taketh hys pay
Of the mayster, y-ordent to hym,
Ful mekely y-take so most hyt byn;
[G]et most the mayster, by good resone,
Warne hem lawfully byfore none,
[G]ef he nulle okepye hem no more,
As he hath y-done ther byfore;
A[g]eynus thys ordyr he may not stryve,
[G]ef he thenke wel for to thryve.
Бесінші тармақ.
Бесінші тармақ, дауссыз, мынау: масон шеберінен өзіне тағайындалған ақысын алғанда, оны өте кішіпейілділікпен қабылдауы керек. Ал шебер, дұрыс ақылмен, егер оларды бұрынғыдай жұмыспен қамтамасыз етпейтін болса, түске дейін заңды түрде ескертуге тиіс. Бұл тәртіпке қарсы тұруға болмайды, егер адам өркендегісі келсе.
Sextus punctus.
The syxte poynt ys ful [g]ef to knowe,
Bothe to hye and eke to lowe,
For suche case hyt my[g]th befalle,
Amonge the masonus, summe or alle,
Throwghe envye, or dedly hate,
Ofte aryseth ful gret debate.
Thenne owyth the mason, [g]ef that he may,
Putte hem bothe under a day;
But loveday [g]et schul they make none;
Tyl that the werke day be clene a-gone;
Apon the holyday [g]e mowe wel take
Leyser y-now[g]gth loveday to make,
Lest that hyt wolde the werke day
Latte here werke for suche afray;
To suche ende thenne that hem drawe,
That they stonde wel yn Goddes lawe.
Алтыншы тармақ.
Алтыншы тармақты білу өте оңай, жоғарыға да, төменге де, өйткені мұндай жағдай масондардың арасында, біреулерінің немесе бәрінің арасында болуы мүмкін: қызғаныштан немесе өлімші өштіктен жиі зор дау туады. Сонда масон, қолынан келсе, екеуін де бір күнге шақырсын, бірақ татуласу күнін жұмыс күні түгел өтпей тұрып белгілемесін. Мереке күні татуласуға жеткілікті бос уақыт табуға болады, әйтпесе жұмыс күні мұндай ұрыс-керіс салдарынан жұмысқа кедергі келтіруі мүмкін. Оларды Құдай заңында берік тұруға жетелейтін мақсатқа бағыттасын.
Septimus punctus.
The seventhe poynt he may wel mene,
Of wel longe lyf that God us lene,
As hyt dyscryeth wel opunly,
Thou schal not by thy maysters wyf ly,
Ny by the felows, yn no maner wyse,
Lest the craft wolde the despyse;
Ny by the felows concubyne,
No more thou woldest he dede by thyne.
The peyne thereof let hyt be ser,
That he prentes ful seven [g]er,
[G]ef he forfete yn eny of hem,
So y-chasted thenne most he ben;
Ful mekele care my[g]th ther begynne,
For suche a fowle dedely synne.
Жетінші тармақ.
Жетінші тармақ, Құдай бізге ұзақ өмір берсін, ашық сипатталғандай, мынаны білдіреді: шеберіңнің әйелімен жатпа, серігіңнің әйелімен де ешбір жолмен жатпа, әйтпесе өнер сені менсінбейді. Серігіңнің көңіл қосқан әйелімен де жатпа, өзіңнің көңіл қосқан әйеліңмен оның жатуын қаламағандай. Жазасы белгілі болсын: ол тағы жеті жыл шәкірт болсын; егер олардың біріне қатысты кінә жасаса, соған сай жазаланады. Мұндай жексұрын өлімші күнә үшін көп қайғы басталуы мүмкін.
Octavus punctus.
The eghte poynt, he may be sure,
[G]ef thou hast y-taken any cure,
Under thy mayster thou be trwe,
For that pynt thou schalt never arewe;
A trwe medyater thou most nede be
To thy mayster, and thy felows fre;
Do trwly al....that thou my[g]th,
To both partyes, and that ys good ry[g]th.
Сегізінші тармақ.
Сегізінші тармақ, сенімді бол: егер сен қандай да бір міндет алсаң, шеберіңе адал бол, бұл тармаққа өкінбейсің. Шеберіңе де, ізгі серіктеріңе де адал дәнекер болуға тиіссің; екі жаққа да қолыңнан келгеннің бәрін адал істе, бұл әділдік.
Nonus punctus.
The nynthe poynt we schul hym calle,
That he be stwarde of oure halle,
Gef that ge ben yn chambur y-fere,
Uchon serve other, with mylde chere;
Jentul felows, ge moste hyt knowe,
For to be stwardus alle o rowe,
Weke after weke withoute dowte,
Stwardus to ben so alle abowte,
Lovelyche to serven uchon othur,
As thawgh they were syster and brother;
Ther schal never won on other costage
Fre hymself to no vantage,
But every mon schal be lyche fre
Yn that costage, so moste hyt be;
Тоғызыншы тармақ.
Тоғызыншы тармақта біз оны біздің залымыздың басқарушысы деп атаймыз: егер бір бөлмеде бірге болсаңдар, әрқайсыңыз бір-біріңізге жайдары жүзбен қызмет етіңіздер. Ізгі серіктер, мұны білуге тиіссіздер: бәрі кезекпен басқарушы болсын, апта сайын, күдіксіз, бәрі де осылай басқарушы болсын, бір-біріне сүйіспеншілікпен, аға-іні, апа-сіңлідей қызмет етсін. Ешкім шығыннан басқаның есебінен құтылып, өзіне пайда табуға тырыспасын; сол шығында әркім бірдей үлес қосуға тиіс, солай болуға тиіс.
Loke that thou pay wele every mon algate,
That thou hsat y-bow[g]ht any vytayles ate,
That no cravynge be y-mad to the,
Ny to thy felows, yn no degré,
To mon or to wommon, whether he be,
Pay hem wel and trwly, for that wol we;
Therof on thy felow trwe record thou take,
For that good pay as thou dost make,
Lest hyt wolde thy felowe schame,
Any brynge thyself ynto gret blame.
[G]et good acowntes he most make
Of suche godes as he hath y-take,
Of thy felows goodes that thou hast spende,
Wher, and how, and to what ende;
Suche acowntes thou most come to,
Whenne thy felows wollen that thou do.
Азық-түлікті кімнен сатып алсаң, әрқайсысына әрдайым жақсылап төле, сонда саған да, серіктеріңе де ешқандай талап қойылмайды, еркек пе, әйел ме, қай дәрежеде болса да. Оларға жақсы әрі адал төле, біз осыны қалаймыз. Төлегеніңе серігіңнен шынайы куәлік ал, сонда бұл серігіңді ұятқа қалдырып, өзіңді үлкен айыпқа ұшыратпайды. Сонымен қатар басқарушы өзі алған қаражатқа жақсы есеп беруге тиіс: серіктеріңнің қаражатын қайда, қалай және не үшін жұмсағаныңды. Мұндай есепке серіктеріңіз талап еткенде келуге тиіссің.
Decimus punctus.
The tenthe poynt presentyeth wel god lyf,
To lyven withoute care and stryf;
For and the mason lyve amysse,
And yn hys werk be false, y-wysse,
And thorw[g] suche a false skewysasyon
May sclawndren hys felows oute reson,
Throw[g] false sclawnder of suche fame
May make the craft kachone blame.
[G]ef he do the craft suche vylany,
Do hym no favour thenne securly.
Ny maynteine not hym yn wyked lyf,
Lest hyt wolde turne to care and stryf;
But get hym [g]e schul not delayme,
But that [g]e schullen hym constrayne,
For to apere whersevor [g]e wylle,
Whar that [g]e wolen, lowde, or stylle;
To the nexte semblé [g]e schul hym calle,
To apere byfore hys felows alle,
And but [g]ef he wyl byfore hem pere,
The crafte he moste nede forswere;
He schal thenne be chasted after the lawe
That was y-fownded by olde dawe.
Оныншы тармақ.
Оныншы тармақ жақсы өмірді көрсетеді: уайым мен таластан аулақ өмір сүр. Өйткені егер масон теріс өмір сүріп, жұмысында жалған болса, және осындай жалған сылтаумен серіктерін негізсіз жамандай алса, осындай жалған жала арқылы бұл өнерді бәріне айыптатуы мүмкін. Егер ол өнерге осындай жексұрындық жасаса, оны ешқашан қолдама. Оны сорақы өмірінде қолдама, әйтпесе бұл қайғы мен талаға әкеледі. Бірақ оны кешіктірмеңіздер: қалаған жерлеріңізге, қалағандарыңызша, ашық болсын, жасырын болсын, келуге оны мәжбүрлеңіздер. Келесі жиынға оны шақырыңыздар, барлық серіктерінің алдына келсін. Егер ол олардың алдына келгісі келмесе, өнерден бас тартуға тиіс. Содан соң ол көне заманда негізі қаланған заң бойынша жазаланады.
Punctus undecimus.
The eleventhe poynt ys of good dyscrecyoun,
As [g]e mowe knowe by good resoun;
A mason, and he thys craft wel con,
That sy[g]th hys felow hewen on a ston,
And ys yn poynt to spylle that ston,
Amende hyt sone, [g]ef that thou con,
And teche hym thenne hyt to amende,
That the l(ordys) werke be not y-schende,
And teche hym esely hyt to amende,
With fayre wordes, that God the hath lende;
For hys sake that sytte above,
With swete wordes noresche hym love.
Он бірінші тармақ.
Он бірінші тармақ дұрыс сараптау тармағы, өздеріңіз де жақсы ақылмен білетіндей: масон осы өнерді жақсы білсе және серігінің тасты шауып жатқанын көріп, оның тасты бүлдіруге айналғанын байқаса, қолыңнан келсе, оны тез түзе, содан соң оған түзетуді үйрет, лордтың жұмысы бүлінбесін. Оған түзетуді жайлап, Құдай саған берген жылы сөздермен үйрет. Көктегі Құдайдың құрметі үшін, тәтті сөздермен оған сүйіспеншілік сыйла.
Punctus duodecimus.
The twelthe poynt of gret ryolté,
Ther as the semblé y-hole schal be,
Ther schul be maystrys and felows also,
And other grete lordes mony mo;
There schal be the scheref of that contré,
And also the meyr of that syté,
Kny[g]tes and sqwyers ther schul be,
And other aldermen, as [g]e schul se;
Suche ordynance as they maken there,
They schul maynté hyt hol y-fere
A[g]eynus that mon, whatsever he be,
That longuth to the craft bothe fayr and fre.
[G]ef he any stryf a[g]eynus hem make,
Ynto here warde he schal be take.
Он екінші тармақ.
Он екінші тармақ зор салтанатты тармақ: жиын өтетін жерде шеберлер мен серіктер, және тағы көптеген ұлы лордтар болуға тиіс. Сонда сол өлкенің шерифі де, сол қаланың мэрі де болады, рыцарлар мен сквайрлар да, және өздеріңіз көретіндей басқа олдермендер де болады. Олар сонда қандай тәртіп белгілесе, осы ізгі әрі еркін өнерге қатысты кім болса да, оған қарсы бұл тәртіпті бәрі бірге қорғасын. Егер ол оларға қарсы дау шығарса, оны олардың қамауына алады.
xiijus punctus.
The threnteth poynt ys to us ful luf.
He schal swere never to be no thef,
Ny soker hym yn hys fals craft,
For no good that he hath byraft,
And thou mowe hyt knowe or syn,
Nowther for hys good, ny for hys kyn.
Он үшінші тармақ.
Он үшінші тармақ біз үшін өте қымбат: ол ешқашан ұры болмауға ант берсін, ұрының жалған кәсібіне қолдау көрсетпесін, ол қандай мүлікті тартып алған болса да, егер сен оны білсең не көрсең, оның мүлкі үшін де, туыстары үшін де.
xiiijus punctus.
The fowrtethe poynt ys ful good lawe
To hym that wold ben under awe;
A good trwe othe he most ther swere
To hys mayster and hys felows that ben there;
He most be stedefast and trwe also
To alle thys ordynance, whersever he go,
And to hys lyge lord the kynge,
To be trwe to hym, over alle thynge.
And alle these poyntes hyr before
To hem thou most nede by y-swore,
And alle schul swere the same ogth
Of the masonus, be they luf, ben they loght,
To alle these poyntes hyr byfore,
That hath ben ordeynt by ful good lore.
And they schul enquere every mon
On his party, as wyl as he con,
[G]ef any mon mowe be y-fownde gulty
Yn any of these poyntes spesyaly;
And whad he be, let hym be sow[g]ht,
And to the semblé let hym be brow[g]ht.
Он төртінші тармақ.
Он төртінші тармақ бағынышты болуды қалайтын адамға өте жақсы заң: ол сонда шеберіне және сонда болған серіктеріне нағыз адал ант беруге тиіс. Ол бүкіл осы тәртіпке, қайда барса да, берік әрі адал болуға тиіс, сондай-ақ өзінің заңды қожасы патшаға, бәрінен жоғары, адал болуға. Осы жоғарыдағы тармақтардың бәріне сен ант беруге тиіссің, және барлық масондар, ықыластары болса да, болмаса да, осы жоғарыдағы тармақтардың бәріне, өте жақсы ілім бойынша белгіленген, дәл осы антты беруге тиіс. Әрқайсысы өз тарапынан қолынан келгенше тексерсін: осы тармақтардың кез келгенінде біреу кінәлі болып шықпай ма. Кім болса да, оны іздеп тауып, жиынға әкелсін.
Quindecimus punctus.
The fiftethe poynt ys of ful good lore,
For hem that schul ben ther y-swore,
Suche ordyance at the semblé wes layd
Of grete lordes and maystres byforesayd;
For thelke that be unbuxom, y-wysse,
A[g]eynus the ordynance that ther ysse
Of these artyculus, that were y-meved there,
Of grete lordes and masonus al y-fere.
And [g]ef they ben y-preved opunly
Byfore that semblé, by an by,
And for here gultes no mendys wol make,
Thenne most they nede the crafy forsake;
And so masonus craft they schul refuse,
And swere hyt never more for to use.
Он бесінші тармақ.
Он бесінші тармақ өте жақсы ілім, сонда ант берушілер үшін: осы тәртіпті жиында жоғарыда аталған ұлы лордтар мен шеберлер белгіледі. Бұл бағынбайтындар үшін, расында, сонда ұсынылған осы баптар бойынша белгіленген тәртіпке қарсы шыққандар үшін, оны ұлы лордтар мен масондар бірге ұсынған. Егер олардың кінәсі сол жиынның алдында ашық дәлелденсе және олар кінәсін өтеуге келіспесе, онда олар өнерден бас тартуға тиіс болады. Олар масон өнерінен бас тартып, оны енді ешқашан қолданбауға ант етеді.
But [g]ef that they wol mendys make,
A[g]ayn to the craft they schul never take;
And [g]ef that they nul not do so,
The scheref schal come hem sone to,
And putte here bodyes yn duppe prison,
For the trespasse that they hav y-don,
And take here goodes and here cattelle
Ynto the kynges hond, everyt delle,
And lete hem dwelle ther full stylle,
Tyl hyt be oure lege kynges wylle.
Бірақ егер олар өтем жасағысы келсе, олар өнерге енді ешқашан қайта қабылданбайды. Ал егер олар олай істемесе, шериф тез арада олардың алдына келіп, жасаған қылмысы үшін денелерін терең түрмеге салады, мал-мүлкінің бәрін түгел патшаның қолына алады, және олар сонда патшамыздың еркі болғанша тыныш қала берсін.
Alia ordinacio artis gematriae.
They ordent ther a semblé to be y-holde
Every [g]er, whersever they wolde,
To amende the defautes, [g]ef any where fonde
Amonge the craft withynne the londe;
Uche [g]er or thrydde [g]er hyt schuld be holde,
Yn every place whersever they wolde;
Tyme and place most be ordeynt also,
Yn what place they schul semble to.
Alle the men of craft tehr they most ben,
And other grete lordes, as [g]e mowe sen,
To mende the fautes that buth ther y-spoke,
[G]ef that eny of hem ben thenne y-broke.
Геометрия өнерінің тағы бір тәртібі.
Олар жыл сайын, қалаған жерлерінде, жиын өткізуді белгіледі: ел ішіндегі өнердің арасында қай жерде болсын кемшілік табылса, соны түзету үшін. Ол жыл сайын не үш жылда бір рет, қалаған жерлерінде өткізілуге тиіс. Уақыты мен орны да белгіленуге тиіс: қай жерде жиналатындары. Өнердің барлық адамдары сонда болуға тиіс, өздеріңіз көріп отырғандай, басқа ұлы лордтар да, сонда айтылған кемшіліктерді түзету үшін, егер олардың біреуі ережені бұзған болса.
Ther they schullen ben alle y-swore,
That longuth to thys craftes lore,
To kepe these statutes everychon,
That ben y-ordeynt by kynge Aldelston;
These statutes that y have hyr y-fonde
Y chulle they ben holde thro[g]h my londe,
For the worsche of my ry[g]olté,
That y have by my dygnyté.
Also at every semblé that [g]e holde,
That ge come to [g]owre lyge kyng bolde,
Bysechynge hym of hys hye grace,
To stonde with [g]ow yn every place,
To conferme the statutes of kynge Adelston,
That he ordeydnt to thys craft by good reson,
Осы өнердің ілімін білетіндердің бәрі сонда ант береді: Этельстан патша белгілеген осы ережелердің әрқайсысын сақтауға. Патша былай дейді: «Мен мұнда тапқан осы ережелер менің жерімде орындалсын, менің мәртебеммен ие болған патшалық абыройым үшін». Сондай-ақ өткізетін әр жиыныңызда ержүрек патшаңызға барыңыздар, оның жоғары мейірімінен сұраңыздар: сіздермен бірге әр жерде болып, Этельстан патша осы өнерге ақылға сай белгілеген ережелерді бекіте беруін.
Ars quatuor coronatorum.
Pray we now to God almy[g]ht,
And to hys moder Mary bry[g]ht,
That we mowe keepe these artyculus here,
And these poynts wel al y-fere,
As dede these holy martyres fowre,
That yn thys craft were of gret honoure;
They were as gode masonus as on erthe schul go,
Gravers and ymage-makers they were also.
For they were werkemen of the beste,
The emperour hade to hem gret luste;
He wylned of hem a ymage to make,
That mow[g]h be worscheped for his sake;
Suche mawmetys he hade yn hys dawe,
To turne the pepul from Crystus lawe.
Төрт Тәж киген шәһидтердің өнері.
Енді құдіретті Құдайға және оның жарқын анасы Мәриямға дұға етейік, осы баптарды және осы тармақтарды бәрін бірге сақтай алайық, осы өнерде үлкен құрметке ие болған төрт қасиетті шәһид сақтағандай. Олар жер бетіндегі ең жақсы масондардай еді, сондай-ақ ойып-өрнектеушілер мен мүсіншілер еді. Өйткені олар ең жақсы шеберлер болатын, император оларға қатты ынтық болды. Ол олардан өзінің атына табынуға болатындай бейне жасауды қалады. Осындай пұттарды ол өз заманында халықты Мәсіхтің заңынан бұру үшін ұстаған.
But they were stedefast yn Crystes lay,
And to here craft, withouten nay;
They loved wel God and alle hys lore,
And weren yn hys serves ever more.
Trwe men they were yn that dawe,
And lyved wel y Goddus lawe;
They tho[g]ght no mawmetys for to make,
For no good that they my[g]th take,
To levyn on that mawmetys for here God,
They nolde do so thaw[g] he were wod;
For they nolde not forsake here trw fay,
An beyleve on hys falsse lay.
The emperour let take hem sone anone,
And putte hem ynto a dep presone;
The sarre he penest hem yn that plase,
The more yoye wes to hem of Cristus grace.
Бірақ олар Мәсіхтің заңында және өз өнерінде, дауссыз, берік болды. Олар Құдайды және оның барлық ілімін жақсы көрді, және оның қызметінде мәңгі болды. Олар сол заманда адал адамдар еді және Құдай заңымен жақсы өмір сүрді. Олар қандай пайда алатын болса да, пұт жасауды ойламады: пұттарға өз Құдайы ретінде сенуге, ол есінен адасса да, келіспес еді. Өйткені олар өздерінің шын сенімін тастап, оның жалған заңына сенгісі келмеді. Император оларды дереу ұстатып, терең түрмеге тастады. Сол жерде оларды қаншалықты қатты қинаса, Мәсіхтің мейірімінен олар соншалықты көп қуаныш тапты.
Thenne when he sye no nother won,
To dethe he lette hem thenne gon;
Whose wol of here lyf [g]et mor knowe,
By the bok he may kyt schowe,
In the legent of scanctorum,
The name of quatour coronatorum.
Here fest wol be, withoute nay,
After Alle Halwen the eyght day.
Басқа жол таппаған соң, ол оларды өлімге жіберді. Олардың өмірі туралы әлі де көбірек білгісі келген адам оны кітаптан біле алады: әулиелер аңызында «Төрт Тәж киген» деген атпен. Олардың мейрамы, дауссыз, Барлық әулиелер күнінен кейінгі сегізінші күні болады.
[G]e mow here as y do rede,
That mony [g]eres after, for gret drede
That Noees flod wes alle y-ronne,
The tower of Babyloyne was begonne,
Also playne werke of lyme and ston,
As any mon schulde loke uppon;
So long and brod hyt was begonne,
Seven myle the he[g]ghte schadweth the sonne.
King Nabogodonosor let hyt make,
To gret strenthe for monus sake,
Tha[g]gh suche a flod a[g]ayne schulde come,
Over the werke hyt schulde not nome;
For they hadde so hy pride, with stronge bost,
Alle that werke therfore was y-lost;
An angele smot hem so with dyveres speche,
That never won wyste what other schuld reche.
Менің оқығанымдай естисіздер: Нұхтың топаны түгел өтіп кеткеннен кейін көп жыл өткен соң, үлкен қорқыныштан Бабыл мұнарасы салына бастады, әк пен тастан жасалған тегіс құрылыс, кез келген адам қарағандай. Ол ұзындығы мен ені соншалықты етіп басталған еді, биіктігі жеті миль, күнді көлеңкелейтін. Патша Навуходоносор оны адамдардың қамы үшін ерекше мықты етіп салдырды: егер мұндай топан қайта келсе, ол жұмыстың үстінен асып кетпесін деп. Бірақ олар зор тәкаппарлықпен, қатты мақтанышпен болғандықтан, бүкіл жұмыс жоғалды. Періште оларды түрлі тілдермен соқты, енді ешкім екіншісінің не айтқанын түсінбейтін болды.
Mony eres after, the goode clerk Euclyde
Ta[g]ghte the craft of gemetré wonder wyde,
So he ded that tyme other also,
Of dyvers craftes mony mo.
Thro[g]gh hye grace of Crist yn heven,
He commensed yn the syens seven;
Gramatica ys the furste syens y-wysse,
Dialetica the secunde, so have y blysse,
Rethorica the thrydde, withoute nay,
Musica ys the fowrth, as y [g]ow say,
Astromia ys the v, by my snowte,
Arsmetica the vi, withoute dowte
Gemetria the seventhe maketh an ende,
For he ys bothe make and hende,
Gramer forsothe ys the rote,
Whose wyl lurne on the boke;
Көп жылдардан кейін ізгі ғалым Евклид геометрия өнерін кеңінен үйретті. Сол кезде ол басқа да көптеген өнерлерді де солай үйретті. Көктегі Мәсіхтің жоғары мейірімі арқылы ол жеті ғылымнан бастады. Грамматика расында бірінші ғылым, диалектика екінші, мен бақытты болайын, риторика үшінші, дауссыз, музыка төртінші, айтып отырғанымдай, астрономия бесінші, мұрныма ант, арифметика алтыншы, күдіксіз, геометрия жетінші, ол аяқтайды, өйткені ол әрі жуас, әрі ізетті. Грамматика, расында, түбір, кітаптан үйренгісі келген адам үшін;
But art passeth yn hys degré,
As the fryte doth the rote of the tre;
Rethoryk metryth with orne speche amonge,
And musyke hyt ys a swete song;
Astronomy nombreth, my dere brother,
Arsmetyk scheweth won thyng that ys another,
Gemetré the seventh syens hyt ysse,
That con deperte falshed from trewthe y-wys.
These bene the syens seven,
Whose useth hem wel, he may han heven.
бірақ өнер өз дәрежесінде одан асып түседі, жеміс ағаштың түбірінен асып түскендей. Риторика көркем сөзбен өлшейді, ал музыка тәтті ән. Астрономия санайды, құрметті бауырым, арифметика бір нәрсенің екіншісі екенін көрсетеді. Геометрия жетінші ғылым, ол өтірікті шындықтан айыра алады, расында. Мінеки, жеті ғылым: оларды жақсы пайдаланған адам көк патшалығына ие бола алады.
Now dere chyldren, by [g]owre wytte,
Pride and covetyse that [g]e leven, hytte,
And taketh hede to goode dyscrecyon,
And to good norter, whersever [g]e com.
Now y pray [g]ow take good hede,
For thys [g]e most kenne nede,
But much more [g]e moste wyten,
Thenne [g]e fynden hyr y-wryten.
[G]ef the fayle therto wytte,
Pray to God to send the hytte;
For Crist hymself, he techet ous
That holy churche ys Goddes hous,
That ys y-mad for nothynge ellus
but for to pray yn, as the bok tellus;
Ther the pepul schal gedur ynne,
To pray and wepe for here synne.
Енді, қымбатты балалар, ақылдарыңмен тәкаппарлық пен сараңдықты тастаңдар, ақылды байыптылыққа және жақсы тәрбиеге көңіл бөліңдер, қайда барсаңдар да. Енді жақсы көңіл бөлуіңізді өтінемін, өйткені мұны сіздер міндетті түрде білуге тиіссіздер, бірақ мұнда жазылғаннан әлдеқайда көп нәрсені білуге тиіссіздер. Егер саған бұған ақыл жетпесе, Құдайдан оны жіберуін сұра. Өйткені Мәсіхтің өзі бізге үйретеді: қасиетті шіркеу Құдайдың үйі, ол кітап айтқандай, дұға ету үшін ғана жасалған. Сонда адамдар жиналып, күнәлары үшін дұға етіп, жылайды.
Loke thou come not to churche late,
For to speke harlotry by the gate;
Thenne to churche when thou dost fare,
Have yn thy mynde ever mare
To worschepe thy lord God bothe day and ny[g]th,
With all thy wyttes, and eke thy my[g]th.
To the churche dore when tou dost come,
Of that holy water ther sum thow nome,
For every drope thou felust ther
Qwenchet a venyal synne, be thou ser.
But furst thou most do down thy hode,
For hyse love that dyed on the rode.
Шіркеуге кешікпей кел, қақпа алдында былапыт сөз айтып тұрма. Шіркеуге бара жатқанда, күндіз-түні Иең Құдайға бар ақылыңмен, бар күшіңмен құлшылық етуді үнемі есіңде ұста. Шіркеудің есігіне келгенде, сондағы киелі судан алып ал, өйткені сол жерде сезінген әр тамшың жеңіл күнәны өшіреді, сенімді бол. Бірақ алдымен, айқышта өлген Құдайдың сүйіспеншілігі үшін, бөркіңді шеш.
Into the churche when thou dost gon,
Pulle uppe thy herte to Crist, anon;
Uppon the rode thou loke uppe then,
And knele down fayre on bothe thy knen;
Then pray to hym so hyr to worche,
After the lawe of holy churche,
For to kepe the comandementes ten,
That God [g]af to alle men;
And pray to hym with mylde steven
To kepe the from the synnes seven,
That thou hyr mowe, yn thy lyve,
Kepe the wel from care and stryve,
Forthermore he grante the grace,
In heven blysse to hav a place.
Шіркеуге кірген кезде жүрегіңді дереу Мәсіхке көтер. Содан кейін айқышқа қарап, екі тізеңді бүгіп тізерлеп отыр. Содан соң оған дұға ет, мұнда қасиетті шіркеу заңы бойынша жұмыс істей алу үшін: Құдай барлық адамдарға берген он өсиетті орындауға. Және оған жұмсақ дауыспен дұға ет, сені жеті күнәдан сақтасын, осы дүниеде өмір сүріп жүргенде, уайым мен таластан жақсы сақтап жүруің үшін. Одан әрі ол саған мейірім берсін, көктегі бақытта орын алуға.
In holy churche lef nyse wordes
Of lewed speche, and fowle bordes,
And putte away alle vanyté,
And say thy pater noster and thyn ave;
Loke also thou make no bere,
But ay to be yn thy prayere;
[G]ef thou wolt not thyselve pray,
Latte non other mon by no way.
In that place nowther sytte ny stonde,
But knele fayre down on the gronde,
And, when the Gospel me rede schal,
Fayre thou stonde up fro the wal,
And blesse the fayre, [g]ef that thou conne,
When gloria tibi is begonne;
And when the gospel ys y-done,
A[g]ayn thou my[g]th knele adown;
On bothe thy knen down thou falle,
For hyse love that bow[g]ht us alle;
Қасиетті шіркеуде ақымақ сөздерді, дөрекі әңгімені және былапыт қалжыңды қой, барлық бос мақтанды таста, «Әкеміз» бен «Аве Мария» дұғаларыңды оқы. Сондай-ақ шуламауға тырыс, дұғаңнан ажырама. Егер өзің дұға еткің келмесе, басқаға да кедергі жасама. Ол жерде отырма да, тұрма да, жерге жақсылап тізерле. Ал Інжіл оқылғанда, қабырғадан әдемі көтеріліп тұр, білсең, «Gloria tibi» басталғанда өзіңе тиісті түрде айқыш белгісін жаса. Інжіл біткен соң қайтадан тізерлеуіңе болады. Бәрімізді құтқарған Құдайдың сүйіспеншілігі үшін екі тізеңмен жығыл.
And when thou herest the belle rynge
To that holy sakerynge,
Knele [g]e most, bothe [g]yn[g]e and olde,
And bothe [g]or hondes fayr upholde,
And say thenne yn thys manere,
Fayr and softe, withoute bere;
"Jhesu Lord, welcom thou be,
Yn forme of bred, as y the se.
Now Jhesu, for thyn holy name,
Schulde me from synne and schame,
Schryff and hosel thou grant me bo,
[G]er that y schal hennus go,
And vey contrycyon of my synne,
Tath y never, Lord, dye therynne;
And, as thou were of a mayde y-bore,
Sofre me never to be y-lore;
But when y schal hennus wende,
Grante me the blysse withoute ende;
Amen! amen! so mot hyt be!
Now, swete lady, pray for me."
Thus thou my[g]ht say, or sum other thynge,
When thou knelust at the sakerynge.
Қасиетті құрбандық рәсіміне қоңырау соғылғанда, жас та, кәрі де тізерлеп, екі қолыңды әдемілеп жоғары көтеріңдер, және былай айтыңдар, жайлап, дыбыссыз: «Иеміз Иса, қош келдің, нан кейпінде, мен сені көріп тұрғанымдай. Енді, Иса, қасиетті атың үшін, мені күнә мен ұяттан қорға. Мен осы дүниеден кетпей тұрып, күнә мойындау мен қасиетті ас қабылдауды екеуін де бере гөр, және күнәм үшін шынайы өкіну бер, Иеміз, мен оның ішінде ешқашан өлмейін. Сен қыздан туғандай, мені ешқашан жоғалтуға жол берме. Мен осы дүниеден аттанғанда, мәңгі бақытты бере гөр. Әмин! Әмин! Солай болсын! Енді, тәтті Ханым, мен үшін дұға ет.» Қасиетті құрбандыққа тізерлеп отырғанда осылай немесе басқа бір сөз айтуға болады.
For covetyse after good, spare thou nought
To worschepe hym that alle hath wrought;
For glad may a mon that day ben,
That onus yn the day may hym sen;
Hyt ys so muche worthe, withoute nay,
The vertu therof no mon telle may;
But so meche good doth that syht,
As seynt Austyn telluth ful ryht,
That day thou syst Goddus body,
Thou schalt have these, ful securly:-
Mete and drynke at thy nede,
Non that day schal the gnede;
Ydul othes, an wordes bo,
God for[g]eveth the also;
Soden deth, that ylke day,
The dar not drede by no way;
Also that day, y the plyht,
Thou schalt not lese thy eye syht;
And uche fote that thou gost then,
That holy syht for to sen,
They schul be told to stonde yn stede,
When thou hast therto gret nede;
That messongere, the angele Gabryelle,
Wol kepe hem to the ful welle.
Мүлікке құмарлық үшін де Барлығын жаратқанға құлшылық етуден бас тарта көрме. Өйткені күніне бір рет оны көрген адам сол күні қуанышты бола алады. Оның құны соншалықты зор, дауссыз, оның күшін ешкім айтып жеткізе алмайды. Бірақ әулие Августин өте дұрыс айтқандай, бұл көрініс соншалықты көп жақсылық береді: сол күні Құдайдың денесін көрсең, мыналарға сөзсіз ие боласың: қажетіңше ас-су, сол күні ешнәрсе жетіспейді. Бос ант пен бос сөздерді екеуін де Құдай кешіреді. Сол күні кенеттен өлім келуінен қорықпауға болады. Сондай-ақ сол күні, саған уәде беремін, көз жанарыңды жоғалтпайсың. Сол қасиетті көріністі көру үшін басқан әр қадамың саған қажет болған кезде есепке алынып, орнында тұрады: сол елші, періште Гавриил, оларды саған жақсылап сақтайды.
From thys mater now y may passe,
To telle mo medys of the masse:
To churche come [g]et, [g]ef thou may,
And here thy masse uche day;
[G]ef thou mowe not come to churche,
Wher that ever thou doste worche,
When thou herest to masse knylle,
Pray to God with herte stylle,
To [g]eve the part of that servyse,
That yn churche ther don yse.
Бұл тақырыптан енді өтіп, құрбандық шалудың тағы да сый-сыяпаттарын айтайын: шіркеуге келе алсаң, күн сайын құрбандық шалуды тыңда. Егер шіркеуге келе алмасаң, қайда жұмыс істеп жүрсең де, құрбандық қоңырауын естігенде, тыныш көңілмен Құдайға дұға ет, шіркеуде өткізіліп жатқан сол қызметке саған да үлес беруін.
Forthermore [g]et, y wol [g]ow preche
To [g]owre felows, hyt for to teche,
When thou comest byfore a lorde,
Yn halle, yn bowre, or at the borde,
Hod or cappe that thou of do,
[G]er thou come hym allynge to;
Twyes or thryes, without dowte,
To that lord thou moste lowte;
With thy ry[g]th kne let hyt be do,
Thyn owne worschepe tou save so.
Holde of thy cappe, and hod also,
Tyl thou have leve hyt on to do.
Al the whyle thou spekest with hym,
Fayre and lovelyche bere up thy chyn;
So, after the norter of the boke,
Yn hys face lovely thou loke.
Fot and hond, thou kepe ful stylle
From clawynge and trypynge, ys sckylle;
From spyttynge and snyftynge kepe the also,
By privy avoydans let hyt go.
And [g]ef that thou be wyse and felle,
Thou hast gret nede to governe the welle.
Одан әрі сендерге жарияларым бар, оны серіктеріңізге үйретіңіздер: лордтың алдына келгенде, залда болсын, бөлмеде болсын, дастарқанда болсын, оның қасына толық жақындамай тұрып, бөркіңді не қалпағыңды шеш. Күдіксіз, сол лордқа екі-үш рет иілуге тиіссің. Оны оң тізеңмен орында: осылайша өз абыройыңды сақтайсың. Бөркіңді де, қалпағыңды да, оны кигізуге рұқсат бергенге дейін, қолыңда ұста. Онымен сөйлесіп тұрған бүкіл уақытта иегіңді әдемі әрі сүйкімді көтеріп жүр. Сонымен, кітаптағы тәрбие бойынша, оның бетіне мейіріммен қара. Аяқ пен қолыңды тыныш ұста: қасынбау, теппеу орынды. Түкіруден, мұрынды тартудан да сақтан, оны жасырын бұрышқа барып істе. Егер сен дана әрі қайратты болсаң, өзіңді жақсы ұстауың үшін ұлы қажеттілік бар.
Ynto the halle when thou dost wende,
Amonges the genteles, good and hende,
Presume not to hye for nothynge,
For thyn hye blod, ny thy connynge,
Nowther to sytte, ny to lene,
That ys norther good and clene.
Let not thy cowntenans therfore abate,
Forsothe, good norter wol save thy state.
Fader and moder, whatsever they be,
Wel ys the chyld that wel may the,
Yn halle, yn chamber, wher thou dost gon;
Gode maneres maken a mon.
To the nexte degré loke wysly,
To do hem reverans by and by;
Do hem [g]et no reverans al o-rowe,
But [g]ef that thou do hem know.
Залға, жақсы әрі ізетті текті адамдардың арасына кірген кезде, асқақ текті екеніңе де, білімпаз екеніңе де сүйеніп, ешнәрсе үшін өзіңді тым жоғары санама: текті адамдардың қасында ойланбай отырып не сүйеніп алмау жақсы әрі таза тәрбие. Сол үшін жүзіңді түсірме: шынында да жақсы тәрбие сенің мәртебеңді сақтайды. Әке-шешең кім болса да, залда да, бөлмеде де, қайда барсаң да, жақсы өркендейтін бала бақытты. Жақсы мінез адамды жасайды. Одан кейінгі дәрежеге ақылмен қарап, оларға да кезекпен құрмет көрсет. Бірақ бәрін қатарынан танымасаң, оларға құрмет көрсетпе.
To the mete when thou art y-sette,
Fayre and onestelyche thou ete hytte;
Fyrst loke that thyn honden be clene,
And that thy knyf be scharpe and kene;
And kette thy bred al at thy mete,
Ry[g]th as hyt may be ther y-ete.
[G]ef thou sytte by a worththyur mon.
Then thy selven thou art won,
Sofre hym fyrst to toyche the mete,
[G]er thyself to hyt reche.
To the fayrest mossel thou my[g]ht not strike,
Thaght that thou do hyt wel lyke;
Kepe thyn hondes, fayr and wel,
From fowle smogynge of thy towel;
Theron thou schalt not thy nese snyte,
Ny at the mete thy tothe thou pyke;
To depe yn the coppe thou my[g]ght not synke,
Thagh thou have good wyl to drynke,
Lest thyn enyn wolde wattryn therby_
Then were hyt no curtesy
Loke yn thy mowth ther be no mete,
When thou begynnyst to drynke or speke.
When thou syst any mon drynkynge,
That taketh hed to thy carpynge,
Sone anonn thou sese thy tale,
Whether he drynke wyn other ale.
Дастарқанда отырғанда, әдемі әрі әдепті түрде тамақтан. Алдымен қолдарың таза екенін және пышағың өткір әрі жүйрік екенін қара. Нанды дастарқанда жеуге ыңғайлы болатындай етіп кесіп ал. Егер өзіңнен лайықтырақ адамның қасында отырсаң, өзің қолыңды созбай тұрып, алдымен оған тағамға қол тигізуге мүмкіндік бер. Ең әдемі тілімге қолыңды созба, оны қаншалықты жақсы көрсең де. Қолыңды таза ұста, сүлгіңді былғамай. Оған мұрныңды сілкіме, дастарқанда тісіңді шұқыма. Тостағанның түбіне тым терең сүңгіме, ішкің келсе де, әйтпесе көзіңе жас келер, ол әдептілік болмас. Ішуді не сөйлеуді бастағанда, аузыңда тамақ жоқ екенін қара. Біреудің іше отырып, сенің сөзіңе құлақ түріп тұрғанын көрсең, шарап па, сыра ма, оны іше ме, дереу әңгімеңді тоқтат.
Loke also thou scorne no mon,
Yn what degré thou syst hym gon;
Ny thou schalt no mon deprave,
[G]ef thou wolt thy worschepe save;
For suche worde my[g]ht ther outberste,
That myg[h]t make the sytte yn evel reste,
Close thy honde yn thy fyste,
And kepe the wel from "had-y-wyste."
Yn chamber amonge the ladyes bryght,
Holde thy tonge and spende thy syght;
Law[g]e thou not with no gret cry,
Ny make no ragynge with rybody.
Play thou not buyt with thy peres,
Ny tel thou not al that thou heres;
Dyskever thou not thyn owne dede,
For no merthe, ny for no mede;
With fayr speche thou myght have thy wylle,
With hyt thou myght thy selven spylle.
When thou metyst a worthy mon,
Cappe and hod thou holle not on;
Yn churche, yn chepyns, or yn the gate,
Do hym revera(n)s after hys state.
Ешкімді мазақ етпе, оның қандай дәрежеде жүргенін көрсең де. Ешкімді жамандама, егер өз абыройыңды сақтағың келсе. Өйткені мұндай сөз ұшып кетіп, сені қолайсыз күйге түсіруі мүмкін. Қолыңды жұдырығыңа жұм, «білсем ғой» деген өкініштен жақсы сақтан. Жарқын ханымдардың арасында, бөлмеде, тілді тый, көзіңді жұмсап отыр. Қатты дауыспен күлме, былапыт сөзбен ұрыспа. Тек өз теңдеріңмен ойна. Естігеніңнің бәрін айтпа. Өз ісіңді ашып айтпа, қызық үшін де, сый үшін де. Әдемі сөзбен мақсатыңа жете аласың, сол сөзбен өзіңді де құртуың мүмкін. Лайықты адамды кездестіргенде, бөркіңді де, қалпағыңды да киіп тұрма: шіркеуде болсын, базарда болсын, қақпа алдында болсын, оған мәртебесіне сай құрмет көрсет.
[G]ef thou gost with a worthyor mon
Then thyselven thou art won,
Let thy forther schulder sewe hys backe,
For that ys norter withoute lacke;
When he doth speke, holte the stylle,
When he hath don, sey for thy wylle;
Yn thy speche that thou be felle,
And what thou sayst avyse the welle;
But byref thou not hym hys tale,
Nowther at the wyn, ny at the ale.
Cryst then of hys hye grace,
[G]eve [g]ow bothe wytte and space,
Wel thys boke to conne and rede,
Heven to have for [g]owre mede.
Amen! amen! so mot hyt be!
Say we so all per charyté.
Егер өзіңнен лайықтырақ адаммен бірге жүрсең, иығыңды оның арқасынан сәл артта ұста, өйткені бұл кемшіліксіз әдеп. Ол сөйлесе, үнсіз тұр, ол аяқтағанда, өз ойыңды айт. Сөзіңде байсалды бол, не айтқаныңды жақсылап ойлан. Бірақ шарап ішіп тұрғанда да, сыра ішіп тұрғанда да, оның әңгімесін бөлме. Мәсіх өзінің жоғары мейірімімен екеуіңе де ақыл мен уақыт берсін, осы кітапты жақсы білуге және оқуға, сыйлық ретінде көк патшалығына ие болуға. Әмин! Әмин! Солай болсын! Бәріміз мейірім үшін осылай айтайық.
